ویرگول

آینده توسعه ایران

fekram — Tue, 17 Jun 2008 16:15:18 GMT

آینده توسعه ایران

توسعه ایران آرزویی است که سالهاست ایرانیان در سر می پرورانند، همزمان با ایران کشورهای دیگری هم قدم در راه توسعه یافتگی نهاده اند، بسیاری از این کشورها اکنون وضعیت مطلوب تری نسبت به ایران دارند و مدام فاصله خود را با ایران بیشتر می کنند، سوال مهمی که چرا کشورهایی که همزمان با ما و حتی پس از ما اندیشه توسعه را برای کشورشان مطرح کردند و برنامه هایی را پیش بینی کردند موفق بوده اند ولی ما توفیق چندانی نیافته ایم؟

اگر تبیین های نظریه وابستگی را مبنای پاسخ به این پرسش قرار دهیم به راحتی می توان گفت کشورهای مرکز و استعمار آنان مانع بود، شرایط ویژه منطقه ای ایران و منابع طبیعی غنی، جاذبه های فراوان برای کسانی که در صدد تصاحب آنها بودند داشت، ثروت و سرمایه های ایران غارت می شد و ایران هرچه داشت به بیرون منتقل می شد، مسئله توسعه در ایران را اینگونه دیدن و محوریت را به غربی ها نسبت دادن شاید تا چند دهه پیش معقول به نظر می رسید و با اطمینان می شد به وابستگی شدید به قدرت های نظام جهانی سخن گفت ولی اکنون دیگر نمی توان این نظریه را به کار بست، هرچند این را هم نمی توان انکار کرد که شرایط ویژه نوظهور جهانی روز به روز توسعه یافتگی را برای کشورهای توسعه نیافته نظیر ایران سخت تر و پیچیده تر می کند و نقش بازارها و سازمانهای بین المللی و شرکتهای چند ملیتی در اقتصادهای داخلی کشورها افزایش پیدا می کند، پس از انقلاب 57 می توان گفت که از نفوذ کشورهای مرکز در ایران کاسته شد و دیگر نمی شود توسعه نیافتگی ایران را با نظریه وابستگی توضیح داد.

بنظر می رسد علت ناکامی در توسعه ی ایران را باید در عواملی داخلی جست و چهارچوب نظریه نوسازی همخوانی بیشتری با شرایط فعلی ایران دارد، البته این را هم باید در نظر داشت که راهکارهای نظریه نوسازی برای حرکت کشورهای جهان سوم به سوی تجدد چه بسا پیشنهادهای مناسبی با توجه به شرایط اجتماعی، سیاسی و اقتصادی همه جوامع جهان سوم نباشد و هر کشوری با توجه به مقتضیات خاص خود نیاز به مسیر حرکتی ویژه ای داشته باشد.

تسلط بی چون و چرای دولت در تمام ابعاد جامعه ایران باعث شده که لاجرم در تمام تحلیل ها و برنامه ها بخش مهمی به نقش و عملکرد دولت اختصاص یابد، امر توسعه نیز از این قانون مستثنی نیست، نمی توان آرزوی توسعه ایران را داشت بدون آنکه اندیشه ای هم برای دولت کرد، حتی اگر هم اعتقاد داشته باشیم که راه توسعه ایران تنها از بخش غیر دولتی ممکن است باز هم باید در نظر داشته باشیم که دولت اگر یاری رسان هم نبود حداقل مانع نشود و اراده ای در درون دولت برای واگذاری عرصه به بخش غیر دولتی وجود داشته باشد.

تجربه توسعه چه در غرب و چه در کشورهای غیر غربی که در چند دهه ی اخیر حرکت چشمگیری به سمت توسعه یافتگی داشته اند نشان داده که در نبود بخش خصوصی قوی مسئولیت تحول و توسعه بر عهده دولت است و حداقل باید اجماعی در درون ساختار دولت در مورد برنامه ها و شیوه عمل وجود داشته باشد امری که به نظر نمی رسد هنوز در مجموعه دولت ایران اتفاق افتاده باشد، اراده ای که یک برنامه مدون را به عنوان چارچوب عمل دولت بپذیرد هنوز به وجود نیامده و برنامه های اقتصادی و اجتماعی توسعه با نگاه های سیاسی و بدبینانه ارزیابی می شود، به عبارتی منافع سیاسی مانع از شکل گیری منافع اقتصادی می شود.

میل و عادت دولت و جامعه به حرکت و کار با محوریت نفت باعث شده که درآمدی سهل الوصول عده ی بسیاری را به بی تفاوتی و حتی تنبلی خو دهد و مانع از احساس بسیاری کمبودها و عقب ماندگی ها شود: ضعف در نظام آموزشی، مهارت شغلی، میزان تلاش و ساعات کاری، مشارکت های اجتماعی، پاسخگویی دولت، تحرک بخش خصوصی، اتلاف انرژی، ضعف و ناکارآمدی بروکراسی دولتی و ...

در کنار موانع دولتی توسعه نباید از بخش های دیگر جامعه هم غافل شد، نبود حس مسئولیت پذیری، ترجیح منافع جمعی بر منافع فردی، روحیه مشارکت جویی، انگیزه اکتساب به بیان مک کله لند، کار برای انباشت و سرمایه گذاری بیشتر نه برای مصرف و رفع نیاز آنی، گرایش به سرمایه گذاری در بخش تولیدی و طولانی مدت نه کسب سودهای سریع از راه های آسان و غیر مولد نظیر واسطه گری، تجارت، دلالی، مسکن و شرکت های هرمی، طبقه متوسط شهری ای که با بهبود وضعیت معیشتی اش نسبت به چند سال گذشته رو به مصرف کالاهای تجملی و وارداتی آورده و سرمایه های خود را در مکان های مفید بکار نمی بنند از جمله موانعی هستند که بر سر راه توسعه ی ایران قرار گرفته اند.

توسعه نامتوازن در داخل کشور هم از آسیب هایی که آینده ایران را دچار چالش خواهد کرد، ملاحظات قومی و مذهبی در اجرای طرح های توسعه ای و سرمایه گذاری های دولتی برخی از مناطق کشور را به نسبت مناطق دیگر با وضعیت نامطلوب تری مواجه ساخته و احساس تبعیض و نابرابری را در میان اقوام ایرانی و استانها به وجود آورده که در نهایت منجر به کاهش آن همدلی و همکاری ملی خواهد شد که لازمه توسعه همه جانبه است.

مسایل ایدئولوژیک و باورهای سنتی و مذهبی که چه در بین دولتمردان و چه مردم وجود دارد مانع از پذیرش برخی هنجارهای دنیای مدرن و حضور در شرایط جهانی و بین المللی می شود، تلقیاتی وجود دارد که سازگاری تجدد و تدین را در کنار یکدیگر ناممکن و دست نیافتنی می داند.

هرچند مشکلات و موانع فراوانی در مسیر توسعه ایران وجود دارد ولی به شخصه معتقدم گام هایی برداشته ایم، بعد از گذشت سی سال از انقلاب که 10 سال نخست آن در جنگ و التهابات پس از انقلاب و جنگ سپری شده، بیست سال را زمان اندکی برای دستیابی به توسعه می دانم و فکر می کنم هنوز نباید مایوس شد، تا زمان پایان یافتن اجرای سند چشم انداز بیست ساله (سال 1404) باید صبر کرد.

تحلیلی از کتاب مقاومت شکننده نوشته جان فوران

fekram — Wed, 28 May 2008 09:48:18 GMT

تحلیلی از کتاب مقاومت شکننده نوشته جان فوران

فوران برآمدن و اقتدار صفويه را مديون مشروعيت بخشي به اين سلسله در نزد فرهنگ سياسي مردم از طريق آيين شيعه ميداند، پادشاهان نخست صفويه شاه اسماعيل و شاه تهماسب از طريق آيين شيعه كه همچون نيرويي موثر در اقناع و ارتباط توده هاي مردم با صفويان بود توانستند بناي حكومتي را بگذارند كه در قرن 16 م در نظام جهاني امپراطوري قدرتمندي محسوب ميشد، فوران با تحليل تاريخ لقتصادی- اجتماعی ایران از طریق نظریه های نظام جهانی و وابستگی معتقد است که ایران صفوی بخصوص در عصر شاه عباس صادراتی بیش از واردات داشت و تراز بازرگانی به سود ایران بود ،بخصوص تجارت ابریشم سودهای کلانی را نصیب ایران می کرد،همچنین تحلیل فوران از نظام تولیدی و صورتبندی اجتماعی ایران عصر صفوی حاکی از آنست که شاه به تنهایی بخش اعظم عایدات تولیدی و تجاری را نصیب می شد ، همچنین نوع تقسیم زمین های زراعی در عصر صفویه مستقیم و غیر مستقم بخش اعظم سود زمین ها را مختص به شخص شاه می کرد،در زمان صفویه طبقات اجتملعی قدرتمندی شکل نگرفته بود و بخش بیشتر جمعیت به صورت کوچ نشینی و روستانشینی گذران می کردند . مجموع این عوامل و تمرکز قدرت و ثروت در شاه باعث می شد تا رونق اقتصادی امنیت و قدرت حکومت مرکزی تا حد زیادی تابع کفایت و توانایی شخص شاه باشد به همین دلیل شاه عباس توانست صفویه را به اوج شکوه برساند ولی پادشاهان بعد از او با صرف درصد بیشتر بودجه ی حکومت در حرمسرا و بین خاندان و ملازمان دولت صفوی را با بحران مالی مواجه کردند ،تبدیل املاک دولتی به زمین های سلطنتی ،تورم ،کسری تراز پرداخت ها ،اجاره دادن حقوق گمرکی،فروش مناصب دولتی ،فساد و ازدیاد فشارهای مالیاتی بر مردم باعث فروپاشی صفویه شد. این دگرگونی در حالی اتفاق می افتاد که قدرت های خارجی مداخله ای در اوضاع داخلی ایران نداشتند و ایران خود به عنوان کشوری در هسته ی نظام جهانی قرن 16 با مسایل درونزا دچار فروپاشی شد.صفویه آغاز گر حضور ایران در عرصه ی نظام جهانی بود و مبادلات تجاری گسترده ای با کشورهای دور و نزدیک داشت و از موضع برتری هم در عرصه ی اقتصادی و سیاسی بین المللی هم در قرن 16برخوردار بود ولی عدم تلاشش برای رقابت در مناطق حاشیه ای و پیرامونی که می توانستند بازار خوبی برای کالاهای ایرانی باشند باعث شد تا رفته رفته ایران به موقعیت حاشیه ای و وابستگی در عرصه ی نظام جهانی تبدیل شود . در مقاطع کوتاه حاکمیت افشاریه و زندیه روزنه هایی از بهبود شرایط اقتصادی و امنیتی پدید آمد ولی تمایل شخص نادر به خرج بخش اعظم سرمایه در ارتش و جنگ های خارجی و حتی انباشتن غنایم این جنگ ها در خزانه و رونق ندادن به اقتصاد از طریق این سرمایه ها موجب شد که روز بروز ایران بیشتر دچار انحطاط شود.

کریم خان زندیه نتوانست رونق زمان صفویه را باز گرداند و بیشتر تجارت ایران در حجم اندکی محدود به کشور های اطراف و همسایه شد.اما حضور قاجاریه آغاز موقعیت وابستگی و حاشیه ای ایران در نظام جهانی است،قاجاریه پس از آقا محمد خان همواره با مشکلات مالی مواجه بود ،در کنار این مداخله ی موثر قدرت های خارجی در ایران عملا دولت قاجار را بصورت تحت الحمایه و وابسته ی روس و انگلیس در آورده بود و منافع آنها مسیر حرکتی ایران را تعیین می کرد،ایران بر اساس الگوی والرشتاین و نظریه وابستگی از کشور های مرکز در قرن 16 تبدیل به کشوری حاشیه ای در قرن 19شد.

دادن امتیاز های تجاری و اقتصادی به روسیه و انگلیس ،واگذاری بخش هایی از خاک ایران به روسیه ،دریافت وام از بانک ها و دولت های خارجی ،کاهش ارزش تومان ،از بین رفتن تولید ابریشم ،حرمسرای پر خرج و سفر های تفریحی خارجی ،پرداخت غرامت به روسیه بدنبال جنگ با آن کشور و خسارت لغو قرار داد تنباکو و ... همه همه باعث اوج گیری نارضایتی در بین مردم شد و طبقاط اجتمتعی ایران که پس از صفویه در ایران قدرت هایی برای سازماندهی به خود و مقاومت در برابر دولت پیدا کرده بود به رهبری روحانیون دینی و روشنفکران غیر دینی به اعتراض برخاستند.

بخش مهم دیگری از تحلیل فوران فارغ از بحث های مربوط به نوع حکومت های حاکم بر ایران از قرن 15 تا 20 و شرایط ایران در عرصه ی نظام جهانی مربوط به همین نوع مقاومت های طبقات اجتماعی ایران علیه حکومت های نالایق حاکم بر کشورشان است ،فوران طبقات و گروه های درگیر در انقلاب مشروطیت ایران را به عنوان نقطه ی اوج اعتراضات و حرکت های مردمی ،گروه هایی با منافع و خواسته های متکثر و گاه متضاد می داند که در اوایل کار دست به ائتلافی موثر می زدند ولی بتدریج در روند حرکتی جنبش دچار اختلاف نظر و اختلاف منافع می شدند و در نهایت این تفرقه های برآمده از اهداف و ایدئولوژی را موجب شکست مقاومت های مردمی می داند،البته فوران قدرت های خارجی و طرح های آنها را هم بازیگران اصلی در موفقیت یا ناکامی جنبش های اصلاحی عصر قاجار می داند .

فوران انقلاب مشروطیت را بر خلاف اکثر انقلا ب های موفق جهان که تنها یک طبقه آنرا پیش می برد ،انقلابی پوپولیستی می داند که بازرگانان ،عشایر مسطح و روحانیون به عنوان مهم ترین طبقات درگیر در آن در عرض 5 سال دچار اختلاف منافع و اهداف شدند و نتوانستند ائتلاف اولیه بین خودرا حفظ کنند.

فوران با تاکید بر اصول نظری روش خود مموفقیت های مقطعی مشروطیت را ناشی از مقاطع خاص نظام جهانی می داند و صدور فرمان مشروطیت و قوت مجلس اول در سال 1285 ش را تا حدودی به دلیل فرصتی می داند که بدنبال شکست روسیه از ژاپن و وقوع انقلاب های سال 1905 م در آن کشور به عنوان اصلیترین قدرت خارجی مخالف مشروطیت به دست مشروطه خواهان ایرانی افتاد می داند و همین طور مداخله ی مستقیم نظامی لیاخوف روسی را در 1290نقطه ی پایان و شکست نهضت مشروطه خواهی قلمداد می کند.

رقابت هاو کشمکش های فشرده ی روسیه و انگلیس در قرن 19 در ایران آنرا به نوع خاصی از حاشیه تبدیل کرد که همچون کشورهای حاشیه ای در نظام جهانی امروزی صادرت مواد خام ارزان قیمت همچون ابریشم ،پشم ،پنبه ،برنج و تریاک خروجی های آن بود و از آنسو وارداتش هم مواد گران قیمت ساخته شده نظیر پارچه ،ادوات و ظروف فلزی و قند و شکر بود.

روسیه و انگلیس در قراردهایشان ایران را به دو حوزه ی تحت نفوذ شمال و جنوب تقسیم کرده بودند و هر یک از آنها با تملک منبع موجود در آن منطقه به موقعیت حاشیه ای و وابستگی ایران دامن می زدند .

و سرانجام با وقوع جنگ جهانی ،ایرانی که نقشی در این جنگ نداشت مورد تعرض قدرت های خارجی قرار گرفت و منابع اش صرف تجهیز ارتش های غیر شد و بدنبال قحطی و کمبود مواد غذایی در همین ایام حدود 1 میلیون نفر از مردم ایران جان باختند.

با وقوع انقلاب بلشویکی در روسیه ،این کشور از ایران خارج شد و انگلیس به عنوان قدرت بلا منازع حاکم بر ایران تصمیم گرفت تا سلسله ی جدید پهلوی را تاسیس نماید.

«مقاومت شکننده، تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا وقوع انقلاب اسلامی ایران» نوشته جان فوران ترجمه احمد تدین، نشر رسا، چاپ اول 1377

معرفی کتاب گذر جامعه سنتی، نوسازی خاورمیانه

fekram — Wed, 23 Apr 2008 06:54:18 GMT

معرفی کتاب گذر جامعه سنتی، نوسازی خاورمیانه تالیف دانیل لرنر

جغرافیا ، دین ، نفت وناسیونالیسم شاخصه هایی هستند که لرنر خاورمیانه را با آنها معرفی می کند ،‌از نظر لرنر مفهوم خاورمیانه دربرگیرنده ی هویت های کوچک موجود و دیر پا ،‌پان عربیسم ،‌اسلام گرایی درحال ظهور و رقیب های بیگانه است . (ص22)

دانیل لرنر در «گذر جامعه سنتی ؛‌نوسازی خاورمیانه» شکل های متفاوت درخاورمیانه در حال نوسازی را ترسیم می کند ، او با بررسی برخی از کشورهای خاورمیانه (ترکیه ، لبنان ،‌مصر ،‌سوریه ،‌اردن و ایران) روند تحول و نوسازی خاورمیانه را بررسی می کند ،‌محدوده ی تاریخی مطالعه ی وی دهه ی 1950 است ،‌عصر پس از جنگ جهانی دوم و سر برآوردن کشورهای متعدد جدید التاسیس در این منطقه ،

کتاب حاصل تحقیق پیمایشی وسیعی است که در شش کشور انجام شده است ،‌کمتر کتابی با موضوع نوسازی را می توان یافت که حاصل تحقیقات پیمایشی بوده باشد ،‌لرنر و همکارانشبا پرسشنامه ی مصاحبه ای به دنبال تبیین و نشان دادن این مطلب هستند که چرا و چگونه افراد و نهادهایشان توأمان نوسازی می شوند ، نه اینکه طبیعت بشری یا جبر اجتماعی کدامیک تعیین کننده تراند ،‌ لرنر با مبنایی رفتار گرایانه معتقد است که تغییر اجتماعی از طریق اشخاص و مکان ها عمل می کند . (ص127)

در بحث نظری پیمایش لرنر تأکید می کند که مردم منطقه ی خاورمیانه بوسیله ی راه حل های مشترک خود متحد نمی شوند بلکه بوسیله مشکلات مشترک خود متحد می شوند (ص 79) «بر همین اساس در سئوالاتش درصدد شناسایی «شخصیت متحرک و یکدلی » در میان مردم خاورمیانه است و قصد دارد بصورتی عینی و تکنیکی آنرا توصیف کند ، ‌شخص متحرک با ظرفیت بالای خود برای تطبیق با وجوه جدید محیط اش شناخته می شود ،‌وی مجهز است به ساز و کارهای لازم برای ادغام تقاضای جدیدی که خارج از تجربه ی عادی او برایش پیش می آید »(ص85) لرنر همچنین به یکدلی به عنوان سازو کاری درونی معتقد است که افراد جدیداً متحرک شده را قادر می سازد به بحث و جدل سیاسی بپردازند یا از طریق تضارب دیدگاه هایشان به وفاق دست یابند و صورت بندی شوند ، کتاب در بحث های نظری بر مبنای میزان یکدلی و تحرک شخصیت مصاحبه شوندگان آنهات را در سه گروه سنتی ، انتقالی و مدرن متمایز می کند ،‌در این تقسیم بندی میران دسترسی و استفاده از رسانه هایی چون مطبوعات ، رادیو و سینما نیز دخیل اند و لرنر به آنها به عنوان تشدید کننده ی تحرک در خاورمیانه ی در حال گذر می نگرد ، رسانه ها به کارآمدترین صورت ،‌ تحرک روانی را در میان مردم گسترش می دهند . رسانه های گروهی همچنین با ساده سازی ادراک (آنچه می بینیم ) و در همان حال پیچیده سازی گسترده پاسخ ها (آنچه انجام می دهیم ) معلمان بزرگ دستکاری درونی بوده اند ، آنها همچنین نقش هایی را که فرد غربی ممکن است با آنها مواجه شود ،‌ برای وی ترسیم کرده ودیدگاه هایی را که ممکن است وی به آنان احتیاج داشته باشد توضیح داده اند . (ص91)

البته لرنر همچنانکه بر نقش اثر گذار رسانه ها در اشاعه ی هنجارهای مدرن در خاورمیانه تأکید دارد تا حدودی به نوع بهره برداری از آنها در جامعه در حال گذر نیز می پردازد و حتی آنرا از موانع نوسازی نیز می داند آنجا که می گوید : «دومین روند بعد از جنگ اشاعه ای سریع گیرنده های رادیوهای ارزان قیمت یا رایگان در بین جمعیت های روستایی خاورمیانه است ، باز این گردشی از مدل غربی است که در آن مشارکت رسانه ای ساز و کاری بتازاری را بازتابانیده است ،‌ رادیوهایی که به صورت خصوصی برای سود تولید شدند برای تفریح بطور انفرادی خریداری شدند ، رادیوهای مجانی توزیع شده توسط حکومت بیشتر «کنترل اجتماعی» را تسهیل می کند تا مشارکت فردی را با این رادیو ها همچنین توضیح می دهند که چرا اکثر کشورهای عربی شمار شنودگان رادیویی بسیاری را نسبت به باسوادان شهری به نمایش می گذارند .» (ص109)

لرنر شیوه ی تکامل شخصیت متحرک را شیوه ی غیر مذهبی می داند و صراحتاً می گوید که نوسازی روندی سکولار و یک سویه از شیوه های زندگی سنتی به مشارکتی است ، با همین برداشت اقدامات آتاتورک در کشف حجاب و از بین بردن مظاهر دینی در ترکیه را می ستاید .

لرنر عقلانیت موجود در خاورمیانه را متفاوت از آن عقلانیتی می داند که سبب ساز نوسازی غرب شده ، عقلانیت در خاورمیانه عقلانیتی غیر هدفدار است که در آن روش های تفکر و عمل اسباب اعتقاد دارند و نه ابزار قصد ،‌مردم خاورمیانه معتقدند از اراه آنچه می پرستند موفق می شوند یا شکست می خورند نه از راه آزمون آنچه انجام می دهند ، بنابراین در حالیکه فرد سنتی قصد دارد با گفتن «هرگز چنین نبوده است» نوآوری را رد کند ، فرد غربی امروزی احتمالاً باید بپرسد «آیا این کار را می کند ؟» و بدون گرفتاری بیشتر راهی پیدا کند .

مردمانی با تیپ سنتی با ایستادگی در برابر تغییر هنجارهای پیشین و اهتزاز از هر گونه نوآوری به عقیده ی لرنر مهم ترین مشکل مردمی نوسازی هستند ،‌ این افراد دارای قوم پرستی هستند که از نظر سیاسی ریشه در ناسیونالیسم و از لحاظ روان شناختی ریشه در بیگانه ترسی وسواس آمیز دارد .

لرنر در مجموع نتیجه می گیرد که انتقالی ها تیپ غالب در خاورمیانه هستند و نسبت به سنتی ها و مدرن ها اهمیت بیشتری در آینده ی جوامع در حال توسعه ی خاورمیانه دارند ،‌معنای رویدادها توسط آن دسته از افراد به بهترین وجه روشن می شود که آنها را در لحظه ای گرفتاری مشاهده کنیم ، این لحظه زمانی اتفاق می افتد که یک «خود» توسعه طلب که جدیداً با یکدلی کار را مجهز شده است ، ارتباط های بین معماهای خصوصی و مسایل عمومی را درک کند . از دیدگاهی وسیعتر این آگاهی سیاسی است و اکتساب این آگاهی کسانی را که تحت تأثیر حال قرار گرفته اند و در پاسخ ، آینده را شکل می دهند مشخص می سازد . «انتقالی ها» کلید ما برای خاورمیانه در حال تغییرند ، وضیعت امروز آنها ، گذار ازوضیعت سابق به وضیعت آینده است این گذار همان گذار جامعه سنتی در خاورمیانه است .

در رویکردی مقایسه ای نویسنده بیان می کند که ایران و اردن هنوز از مرحله ی هویت بندی شدن دور هستند ، ترکیه و لبنان مرحله ی خیز را پشت سر گذاشته و در مسیر نوسازی قرار دارند در حالیکه مصر و سوریه می خواهند مسیر تاریخی منتهی به خیز را با عبور از یک گذرگاه جدید بپیمایند . .

در فصل مربوط به ایران ، لرنر سرنوشت ایران را ناشی ازر اراده ی قدرت ها می داند و معتقد است که تحولات دئاخلی ایران براساس الگوی وابستگی به خارج طراحی شده است وقتی تا به امروز (زمان مصدق) نیز از خطی مشی قدرت های خارجی پیروی می کند ، نویسنده نتیجه می گیرد که در این پیمایش ایران بیش از دیگر کشورها تأثیر جنگ سرد را نشانمی دهد و رقابت بین شرق و غرب و یا در مقطعی رقابت بین کشورهای اروپایی آینده ایران را بوجود آورده است ،‌چه زمان جنگ بین ایران و روسیه که ایران قرار دادهایی با فرانسه امضاء کردکه پس از خیانت فرانسویان رو به انگلیس آوردند و چه زمان جنگ جهانی دوم که با آلمان ارتباط برقرار کرد ،‌شاهان ایرانی همواره در پی اعطای امتیاز به بیگانگان و کسب حمایت انها بوده اند و در عصر پس از جنگ جهانی هم رقابت بین بلوک شرقو غرب ،‌نقش ایران را رقم زده است ،‌نفت و جغرافیای ایران ضرورت هایی راهبردی برای یک چهان دو قطبی هستند .

نویسنده اساس نقش های مزمن ایران را مانند دیگر کشورهای خاورمیانه شکاف وسیعی می داند که بین آرزوها و توانایی ها در این کشور وجود دارد ،‌جنبش هایی مقطعی که با آرکان هایی بزرگ شکل می گیرند و بلافاصله ناکام می شوند ،‌جامعه به شدت نا امن است و ثبات و اطمینانی در آن وجودندارد ، همین نا امنی های مزمن موجب سوظن می شود ،‌حکومت به یک مسابقه ی توطئه تبدیل می شود که در آن کسانی بازی می کنند که بتوانند خوب از عهده ی توطئه برآیند نتیجه ساده چنین وضعی در نظام های اجتماعی غیر مشارکتی که توسط یک قشر نخبه ی بسته ی متکی بر توطئه و اجبار اداره می شود ، رواج فراگیر دروغ به عنوان یک روش قابل قبول دفاع از خود در برابر فرد قدرتمند است ، دروغگویی فراگیر خود سیستم شدیداً بی ثبات را تحکیم می بخشد ازاینرو به گفته ی پروفسور فرای شرط اساسی مدرنزاسیون از بین بردن حالت عدم اطمینان ایرانی ها به همنوعان خود است .(555 و 556 و 557)

لرنر ،‌مصدق را یک فرد افراطی می داند که با خشونت و همراهی خوب بوده که حافظ منافع روسیه بود و همچنین ناسیونالیست های تندروی ایرانی موفق شد حکومت معتدل شاه را موقتاً‌ کنار بزند و نفت ایران را که در اختیارانگلیسی ها بود ملی اعلام کند ،‌لرنر در این جریانات نقش روسیه و توده های کمونیسم را چشمگیر می داند و معتقد است که جریان ملی شدن نفت ایران هم ناشی از دخالت روسیه برای از بین بردن منافع رقیبش یعنی انگلیس در ایران بوده است .

در مجموع دانیل لرنر چشم اندازر ایران را در شرایط انتقال وضعیت استعماری به جنگ سرد می داند و رقابت بین ابرقدرتها را مهم ترین منشأ تغییرات و تحولات ایران محسوب می کند .

گذر جامعه سنتی : نوسازی خاورمیانه تالیف دانیل لرنر ،‌ترجمه ی غلامرضا خواجه سروری ، انتشارات پژوهشکده ی مطالعات راهبردی . منتشره در سال 83 کتاب ارزشمندی است برای شناخت خاورمیانه در دهه ی 1950 وبخصوص ایران در زمان نخست وزیری مصدق .

جامعه شناسی سیاسی دستشویی

fekram — Mon, 26 Nov 2007 13:40:18 GMT

این روزها اگر دستی به سر و روی ویرگول نمیکشم بخاطر دانشگاه و رویداد هست این هم یادداشتی هست که برای رویداد نوشته ام قراره بزودی منتشر بشه.

جامعه شناسي سياسي دستشويي

چندي است كه شيرهاي دستشويي هاي برادران دانشكده انساني توسط فرد يا افرادي بطوركامل خم و شكسته شده اند بگونه اي كه مجموعه هشت تايي دستشويي ضلع شمالي ديگر قابل استفاده نيست و دربش قفل شده است و دستشويي ضلع جنوبي نيز تنها با يك دستشويي سالم به سرويس دهي مي پردازد!

شايد تخريب دستشويي در جامعه ي ما امري طبيعي و روزمره محسوب شود ولي نگاهي غيرعادتي اينگونه خرابكاري در دستشويي را حاوي پيام ها و معاني هشداردهنده اي ميداند كه تامل درباره ي آنها مي تواند نشانه هايي از چيزي بدست دهد كه در زير پوستين اين دانشگاه و جامعه جريان دارد.

يكم- خرده فرهنگي وجود دارد كه شايد آشكارا به چشم نيايد و براحتي قابل تشخيص نباشد اما حيات دارد و گهگاه بروزي مي يابد، چيزي در برابر اين نظم اجتماعي مسلط با سرسختي و نوعي لج بازي مقاومت مي كند و حاضر نيست اين شرايط، هنجارها و ارزش ها را بپذيرد، اين خرده فرهنگ سركوب شده مستعد تبديل شدن به ضدفرهنگ است.

سيطره نظم اجتماعي در جامعه، اقليتي را به واكنش و اعتراض واداشته است، لايه هايي كه حاضر نيستند تمام هنجارهاي اين نظم را بپذيرند و توسط همين سيستم رانده و يا به سكوت اجباري فراخوانده شده اند. اين خرده فرهنگ ها محلي براي بيان علني و قانوني خود ندارند، جايي در چارچوب تعريف شده ي جامعه برايشان درنظر گرفته نشده و سيستم چيزي به عنوان حق حيات در اين جامعه برايشان قائل نيست به همبن دليل دستشويي از معدود مكان هايي است كه مي توانند در آنجا وجودشان را اثبات كنند و اعلام موجوديت كنند.

دوم- دستشويي جايي است كه فرد در آن بيشترين و بالاترين ميزان آزادي و رهايي از كنترل ها و نظارت سيستم را دارد. نوشتارهاي حك شده بر دستشويي ها نمود ديگري از تفاوت اين مكان كوچك با ديگر مكان هاست. درها و ديوارهاي تمام دستشويي هاي عمومي جامعه ي ايراني آكنده از جملات و پيام هاي ممنوعه ي سياسي-جنسي است كه بيان آنها در ديگر مكان ها ناممكن است اما در فضاي كوچك ولي آزاد دستشويي هاي عمومي افراد مقصود خود را بدون هرگونه محدوديت و سانسوري مي نويسند و ازين طريق فضاي گفتماني در داخل دستشويي به راه مي اندازند، بسيارند كساني كه پشت سرهم وارد دستشويي مي شوند و بعد از خواندن نوشته هاي پيشين پاسخي يا موردي ديگر بدان ها اضافه مي كنند تا گفتگو در دستشويي تداوم يابد.

دستشويي محلي براي مواجه با واقعيت هاي پنهان جامعه است كه براي لحظاتي فرد با حضور در آن در محيطي غيرعادتي قرار ميگيرد تا فارغ از تمام سانسورها و تحميل هاي جامعه ببيند، فكر كند، سخن بگويد، تابوها را بشكند و اميال و آرزوهاي سركوب شده خود را عيان سازد.

وجود اعمال تخريبي و نوشته هايي با مضامين ممنوعه در دستشويي ها دال بر نارضايتي از فضاي سياسي- اجتماعي جامعه است كه باعث ميشود چنين رفتاري در آنجا رخ دهد، ممنوعيت در بيرون باعث جلوه گري رفتارهاي اعتراضي در دستشويي ها ميشود.

هدف از تخريب و نوشتن در مكان هايي چون دستشويي به نوعي مقاومت در برابر چارچوب هاي رسمي و سيستم متصلب اجتماعي است.

حذف اساتید منتقد از دانشگاه

fekram — Sat, 20 Oct 2007 05:40:16 GMT

حذف اساتید منتقد از دانشگاه

با استقرار محمدمهدی زاهدی در مقام وزیر علوم، تحقیقات و فناوری موج تازه ای از حذف اساتید منتقد دولت و دگراندیش از دانشگا ها شروع شده است، روند مهاجرت نخبگان به خارج از کشور که بعد از انتخابات اخیر ریاست جمهوری شدت یافته با حذف اساتید برجسته از دانشگاه های سراسر کشور به اوج خود رسیده است.

در سال تحصیلی گذشته بود که دکتر نمک دوست و دکتر مردیها اساتید شاخص علوم ارتباطات و فلسفه دانشگاه علامه طباطبایی تهران از تدریس منع شدند هرچند که در آن زمان وقتی که هنوز تشکل های مستقل دانشجویی نظیر انجمن اسلامی دانشگاه علامه طباطبایی تعطیل نشده بودند اعتراضات و حمایت های دانشجویی از این دو استاد محبوب سرانجام آنها را به دانشگاه بازگرداند ولی در سال تحصیلی جدید با تعلیق بسیاری از انجمن های اسلامی در سراسر کشور و پس از بازداشت دانشجویان معترض روند حذف اساتید منتقد با شتاب و آسودگی خاطر پی گرفته میشود.

طرح خانه نشینی اساتید شاخص از سال گذشته و با بازنشستگی اجباری بیش از 40 عضو هیات علمی دانشگاه تهران آغاز شد، آیت الله عمید زنجانی رئیس انتصابی دانشگاه تهران در زمان امضای حکم بازنشستگی اجباری این اساتید از آنها با عنوان اساتید غیرممتاز نام برد، ولی نگاهی به اسامی و سابقه ی اساتید به اجبار بازنشسته شده کافیست تا دلیل واقعی حذف آنها را دریافت. آیت الله محمد مجتهد شبستری روشنفکر شاخص دینی، دکتر عالم زاده و دکتر علی آبادی از دانشکده الهیات و حسنعلی درودیان، احمد ساعی، سیدعلی آزمایش، آشوری، صفایی، رضا رئیس طوسی و عراقی از دانشکده حقوق و علوم سیاسی به ناچار خارج شدند و بسیاری از آنها با دعوت نامه هایی که از دانشگاه های غربی برای تدریس داشتند راهی جز مهاجرت از ایران نیافتند.

آیت الله عمید زنجانی اولین رئیس معمم دانشگاه تهران درحالی اساتید منتقد را خانه نشین میکند که به گفته ی برخی منابع خود رضایت چندانی از این احکام ندارد و فشارهای وارد بر وی توسط وزارت علوم و حتی افراد خارج از وزارتخانه عامل اصلی صدور این احکام هستند، گهگاه نیز شایعاتی درباره برکناری عمیدزنجانی میانه رو به دلیل اختلاف با مشی افراطی وزیر علوم منتشر میشود.

موج بعدی حذف اساتید در دانشگاه تربیت مدرس بود، رئیس دانشگاه تربیت مدرس هم در طول دو ترم تحصیلی گذشته تعدادی از روئسای دانشکده ها، مسئولان گروه آموزشی و استادان باسابقه را برکنار کرده است. از جمله این موارد اخراج دکتر محسن کدیور از دانشکده فلسفه بود که پس از برخوردهای چندمرحله ای با او صورت گرفت، همراه با کدیور؛ سعید حجاریان، هاشم آقاجری، مسعود غفاری و حاتم قادری نیز از دانشگاه تربیت مدرس اخراج شدند. همچنین دکتر بیگدلی، ابوالفضل شکوری، حجت السلام محمدعلی مهدوی راد عضو گروه علوم قرآن و حدیث، نوبری از گروه باستان شناسی و مهریزی از گروه مطالعات زنان دیگر اساتید شاخص خانه نشین شده دانشگاه تربیت مدرس بودند.

آذر سال گذشته بود که از دانشگاه علم و صنعت دانشگاهی که سال ها رئیس جمهور در آن مشغول بوده خبر رسید که موج بازنشستگی اجباری به آن دانشگاه نیز رسیده و 53 استاد را در فهرست وداع کنندگان قرار داده اند. این روند چنان نگران کننده بود که 14 نفر از نمایندگان در تذکری به وزیر علوم، ضرورت توقف طرح اخراج و حذف اساتید منتقد دولت از دانشگاه های کشور را مطرح کردند.

اساتید دانشگاه؛ طعمه سرویس های جاسوسی بیگانگان

ماجرای فشارهای وارد بر اساتید دانشگاه بعد دیگری هم دارد و آن مربوط به کنترل سفرهای خارج از کشور آنها میشود، هرچند که بسیاری از دانشگاه های معتبر بین المللی بدنبال تحریم های ناشی از پرونده هسته ای ایران دیگر از پذیرش محققان و دانشمندان ایرانی در مراکز تحقیقاتی و دانشگاهی خود اجتناب می کنند و حتی از اعطای فرصت مطالعاتی چند ماهه هم به ایرانیان ابا دارند، اما همان معدود سفرهایی که اساتید با هزینه موسسات دیگر(غیر از دانشگاه) انجام میدهند و حتی سفرهای سیاحتی، زیارتی و شخصی آنها نیز مشمول کنترل میشود. این از آن جهت قابل تامل است که خرداد ماه سال جاری، مدیرکل ضد جاسوسی وزارت اطلاعات نسبت به در معرض استفاده اطلاعاتی قرار گرفتن اساتید دانشگاه از سوی سرویس های اطلاعاتی کشورهای خارجی هشدار داده و دانشگاهیان را طعمه اصلی سرویس های جاسوسی بیگانگان خوانده بود.

با بازداشت هاله اسفندیاری، کیان تاجبخش و رامین جهانبگلو و اظهارات آنها مبنی بر ارتباط مراکز فکری غرب با چهره های دانشگاهی ایران، حساسیت ها پیرامون ارتباط اساتید با محافل علمی- دانشگاهی خارجی افزونتر شد، گو اینکه این روند از سالها پیش آغاز شده بود و محاکمه و حبس چندساله عباس عبدی، حسین قاضیان وعباس گران پایه از اعضای شاخص انجمن جامعه شناسی ایران به اتهام انجام یک نظرسنجی در داخل ایران به سفارش موسسه «گالوپ» مهمترین و معتبرترین مرکز نظرسنجی افکار در جهان آغازگر این روند بوده است. در اوایل امسال نیز دکتر محمود سریع القلم استاد شاخص علوم سیاسی دانشگاه شهید بهشتی در ارتباط با بازداشت سید احمد موسویان سخنگوی سابق تیم مذاکره کننده هسته ای ایران که به اتهام جاسوسی در بازداشت بسر میبرد مورد بازجویی قرار گرفت.

در آخرین مورد از این برخوردها تابستان گذشته شاهد بازداشت چند ماهه و تشکیل پرونده برای دکتر سهراب رزاقی استاد جامعه شناسی و رئیس مرکز توانمندسازی تشکل های غیردولتی وزارت کشور خاتمی بدلیل فعالیت های علمی و مدنی اش بود.

شیریه، توسلی، سمتی و شاهنده جدیدترین حذف شده ها

دکتر حسین بشیریه دارای فوق لیسانس رفتارشناسی سیاسی از دانشگاه اسکس انگلستان و دکترای تئوری سیاسی از دانشگاه لیورپول با ترجمه و تالیف بیش از 30 جلد کتاب فلسفی، فلسفه سیاسی، علوم سیاسی و تاریخ معاصر از شاخص ترین اساتید اخراج شده است. بشیریه که در سال 84 و پس از انتخابات ریاست جمهوری با گرفتن مرخصی بدون حقوق ایران را برای تدریس در دانشگاه جرج تاون آمریکا ترک کرده بود وقتی بعد از دو سال به ایران بازگشت به دلیل آنچه غیبت غیرموجه و بیش از زمان مرخصی نامیده شد بطورکل از دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران اخراج شد.

بشیریه از جمله تاثیرگذارترین افراد آکادمیک بر جریان اصلاحات و شکل گیری آن در سال 1376 است، بشیریه در چند دهه ی اخیر با تالیف و ترجمه کتب متعدد و مقاله های ارزشمند فراوان جایگاهی عمیق و موثر در تغییر اندیشه سیاسی نخبگان و جریا روشنفکری و همچنین ترویج دموکراسی و مفاهیم مدرنیته داشته است. بشیریه استاد مسلط

حوزه اندیشه سیاسی- اجتماعی است و از این مجرا بر روشنفکران ایران تاثیرگذار بوده، برای اثبات این مدعا کافی است که نگاهی به شاگردان اصلاح طلب بشیریه

بیندازیم که برخی از آنها همچون سعید حجاریان بعدها تبدیل به مغز متفکر اصلاح طلبی در ایران شدند و هنوز هم از سرآمدترین نیروهای مصلح در جامعه سیاسی ایران هستند. بشیریه نقطه تلاقی جریان فلسفی- دینی روشنفکری ایران و جریان سیاسی- اجتماعی اندیشمندان ایرانی محسوب میشود.

برخی از آثار او عبارتند از: دولت و انقلاب در ایران(به زبان انگلیسی)، انقلاب و بسیج سیاسی، دولت عقل، جامعه شناسی سیاسی، تاریخ اندیشه های سیاسی قرن بیستم، درآمدی بر جامعه شناسی تجدد، دولت و جامعه مدنی، جامعه مدنی و توسعه سیاسی، موانع توسعه سیاسی در ایران، نظریه های دولت(ترجمه)، ریشه های اجتماعی دیکتاتوری و دموکراسی(ترجمه)، نظریه فرهنگ در قرن بیستم، نقد در حوزه عمومی(ترجمه)، لویاتان و ... .

کتاب لویاتان اثر کلاسیک توماس هابز در سال 81 به همراه افزوده های بشیریه توانستجایزه بهترین ترجمه و تالیف سال را کسب کند. روزنامه ایران در خرداد 84 وقتی در صفحه اندیشه خود به معرفی این متفکر ارزشمند پرداخت از او با عنوان «دولت عقل» نام برد.

در 14مهر 84 روزنامه شرق در شماره 594 خود پیش از عزیمت دکتر بشیریه به دانشگاه جرج تاون آمریکا گفتگویی با او انجام داد که در آنجا بشیریه گفته بود، «هیچگاه برای رفتن اینقدر بی قرار نبوده ام»، دکتر سپس چندبار به میز رنگ و رو رفته خود در اتاق قدیمی اش در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران که بخشی از آن نیز شکسته بود با دست زده و گفته بوده: « من به این میز تعلق دارم».

بخش قابل توجهی از دغدغه ها و نگرانی های بشیریه در این گفتگو به ناکارآمدی حوزه آموزش و پژوهش مربوط بوده و گفته:« کاش رشته علوم سیاسی در این دانشگاه منحل میشد، علوم سیاسی به لحاظ علمی معنایی در دانشگاه ها ندارد، سیتم آموزشی این رشته در این دانشکده پوسیده است»، بشیریه در پایان گفته بود:« کاش میتوانستم و دستم باز بود تا تغییراتی در این رشته پدید آورم.» تصور کنید که از دو سال پیش با بشیریه چه کرده بودند که او اینگونه گفته بود و چه بسا که از سالها پیش میدانست سرانجام اخراجش خواهند کرد.

مشابه این اخراج برای دکتر بهزاد شاهنده و دکتر هادی سمتی دیگر اساتید علوم سیاسی که آنها نیز برای تحقیق و تدریس در دانشگاه های غرب مرخصی گرفته بودند رخ داد، دکتر سمتی از برجسته ترین اساتید روابط بین الملل در ایران و شناخته شده ترین چهره آکادمیک ایران در این حوزه در دانشگاه های غربی است، همچنین دکتر شاهنده نیز با تخصص در حوزه ی شرق و جنوب شرق آسیا تنها متخصص این حوزه در ایران محسوب میشود، هردو این اساتید از مشاوران کلیدی وزارت امورخارجه در دوران خاتمی بودند که با برنامه های عقلانی و سیاست تنش زدایی در عرصه بین المللی اقتداری توام با احترام برای کشورمان کسب کرده بودند ولی در دولت جدید نه تنها از وزارت امور خارجه کنار گذاشته شدند بلکه حکم اخراجشان برای پاسداشت تمام دستاوردها و تلاش های علمی- آکادمیک آنها نیز از دانشگاه صادر شده است.

و اما دکتر غلامعباس توسلی استاد مسلم جامعه شناسی جدیدترین شخصیت دانشگاهی است که تاکنون از دانشگاه حذف شده است، توسلی در 17مهر امسال حکم بازنشستگی اجباری خود را بدون هرگونه اطلاع قبلی دریافت کرد، درست که توسلی در سن بازنشستگی است ولی اساتید پیرتر و غیرموثری در دانشکده علوم اجتماعی وجود دارند که بازنشسته شدن آنها بیشتر ضروری بنظر میرسد. به گفته روزنامه اعتماد توسلی خود از این حکم راضی نیست و خواهان ادامه فعالیت در دانشگاه است.

توسلی دانش آموخته جامعه شناسی در دانشگاه سوربن پاریس و از هم دوره های دکتر شریعتی در این دانشگاه محسوب میشود، توسلی با حضور در شورای عالی انقلاب فرهنگی در اوایل انقلاب اسلامی و تلاش فراوان توانست علوم اجتماعی و حتی علوم انسانی را از حذف در بین رشته های دانشگاهی نجات دهد و مانع اخراج بسیاری از اساتید باسابقه این رشته پس از تعطیلی دانشگاه ها بدنبال انقلاب فرهنگی شود.

به گزارش روزنامه اعتماد غلامعباس توسلی معروف ترین جامعه شناس ایرانی در داخل و خارج از کشور است که مباحثات متعدد وی با مطرح ترین جامعه شناسان معاصر نظیر آلن تورن، یورگن هابرماس و پییر بوردیو در نشریات به چاپ رسیده است، مشابه نقشی که بشیریه در آشنایی علوم سیاسی ایران با مفاهیم و دروس نوین داشته، توسلی در جامعه شناسی ایفا کرده است و از این دو استاد میتوان به عنوان قطب های علوم سیاسی و جامعه شناسی در ایران نام برد.

توسلی در حدود سی جلد کتاب و صدها مقاله تالیف یا ترجمه کرده است که بسیاری از آنها به عنوان دروس

پایه و منابع اصلی در حوزه جامعه شناسی مورد استفاده قرار میگیرد؛ نظریه های جامعه شناسی، جامعه شناسی دین، روشنفکری و اندیشه دینی، جستارهایی در جامعه شناسی معاصر، مشارکت اجتماعی در جامعه، جامعه شناسی کار و شغل و نظر جامعه شناسان درباره جامعه شناسی(ترجمه) از شاخص ترین آثار وی محسوب میشوند و آخرین کتاب ایشان تحت عنوان «جامعه شناسی آموزش و پرورش» در سال جاری منتشر شده است.

دکتر توسلی دو سال پیش به عنوان استاد نمونه سراسری در کشور انتخاب شد و در سال 1381 نیز به عنوان استاد برگزیده و مدال افتخاری علمی(مدال درجه1) دانشگاه را دریافت کرد و در سال 80 و 82 نیز به عنوان پژوهشگر برتر کشور انتخاب شد همچنین در سال 83 مراسم باشکوهی توسط انجمن جامعه شناسی برای تقدیر و تجلیل از شخصیت علمی و فرهنگی توسلی برگزار شد، توسلی سالها ریاست دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و انجمن جامعه شناسی ایران را برعهده داشته است.

علاوه بر پیشینه علمی و دانشگاهی، توسلی سالها علیه رژیم پهلوی به مبارزه پرداخته و در دولت موقت مرحوم بازرگان از همراهان او بود، توسلی در انتخابات مجلس هفتم و شوراها توسط شورای نگهبان ردصلاحیت شده بود. غلام عباس توسلی جدیدترین استاد دگراندیشی است که به اجبار کرسی تدریس را در دانشگاه رها میکند، تمامی اساتید حذف شده به گروه فکری اصلاح طلبان تعلق دارند که قرابتی با تفکر حاکم ندارند و از منتقدان جدی دانشگاهی به شمار می آیند.

***

روند شتابناک و نگران کننده حذف اساتید شاخص و متفکر از دانشگاه ها با جدیت توسط ائیدولوگ های دولت طرح ریزی و بوسیله وزارت علوم اجرا میشود، چندی پیش از آغاز زمزمه های انقلاب فرهنگی دوم آیت الله مصباح یزدی تاکید کرده بود که استادان باید مورد «بازآموزی» قرار گیرند و احمدی نژاد هم در غائله سخنرانی دانشگاه امیرکبیر گفته بود: « هرچه فریاد دارید برسر اساتید سکولار و لیبرال بکشید.»

در چنین شرایط و زمینه هایی جدایی بین نخبگان و دولت در دو سال اخیر شکل قطعی اش را پیدا میکند و حذف اساتید منتقد و روشنگر از دانشگاه فرآیندی است که تا نابودی تمام دستاوردهای یک جامعه میتواند ادامه یابد و آنرا تا آستانه سقوط پیش برد.

کنش با خدا

fekram — Sat, 06 Oct 2007 04:40:18 GMT

شب قدر سال گذشته بود كه مشغول مطالعه كتاب ‹‹ ماكس وبر و اسلام ›› (نوشته برايان ترنر ترجمه سعيد وصالي، انتشارات مركز،1382) بودم. بلافاصله بعد از خواندن كتاب در حالي كه از حال و هواي شب قدر و اين كتاب متاثر بودم يادداشت زير را نوشتم.

كنش با خدا

كنش متقابل فرآيندي است كه در آن كنش و واكنش براساس پاسخ ها و نشانه هايي كه از طرف مقابل دريافت و تفسير ميشود شكل مي گيرد.

اين طرف هاي تعامل ممكن است سابقه آشنايي، شناخت جامع از خصوصيات و خواسته هاي يكديگر و هدفي كه از كنش در پي آنند را داشته باشند، ممكن است هردو از پايگاه و طبقه يكساني برخوردار باشند، ممكن است كه زمان كنش با قرار قبلي و از پيش تعيين شده باشد. در صورتي كه تمام شرايط فوق مهيا باشد اين كنش ساده، روان و توام با اطمينان خاطر خواهد بود ولي چنانچه عاملان رابطه از دو خاستگاه متفاوت باشند و پيش از اين هم هيچ تجربه اي از تعامل بين آنها وجود نداشته باشد در اين صورت تعامل پيچيده و بغرنج خواهد بود.

تعامل با بيگانگان و كساني كه از پايگاه اجتماعي بالاتري نسبت به ما برخوردارند در زمره ي اينگونه تعاملات اند. كنش بين انسان و خدا را هم ميتوان با كمي اغماض در اين رديف قرار داد، خدايي كه هر قدر هم نزديك باشد و همه جا هم حي و حاضر باز براي انسان ناشناخته است؛ كنش انسان زميني با خدايي ماوراطبيعي. البته اين گمنامي و ناشناختگي يك طرفه است، خدا انسان را بهتر از انسان مي شناسد ولي انسان خدا را هرگز.

هر نفس انسان براي خداست، از او و بسوي اوست، خدا همراه ابدي انسان است و بهترين پناهگاه براي او، رضاي خدا خير انسان است و ذكر خدا آرام انسان. سخت است تعامل با خدايي اينگونه را كنش با غريبه خواند ولي مسئله مهم تر از غريبه يا آشنا بودنش پاسخ اوست. آيا خداي ما به استدعاي ما پاسخ ميدهد؟ آيا كنش با خدا دوسويه است؟

سوالي ديگر؛ محتواي كنش انسان با خدا چيست؟ انسان با خدا چه ميگويد؟

نمازهاي روزانه و ادعيه و مناجات هاي گوناگون شكلي از تعامل با خداست، شكر و حمد خدا به خاطر نعمت هايش، طلب عفو براي گناهان و آمرزش براي فردايمان. ميگويند پاسخ خدا از جنس ديگري است، پنهان و نياز به بصيرتي خاص براي فهم آن. مي گويند خدا در همين دنيا هم اجابت مي كند ولي وعده اصلي در جهاني ديگر است. يعني كنشي انساني در اين دنيا و واكنشي خدايي در آن دنيا. كنش متقابل با گستره اي به اندازه دو دنيا. پس كنش انسان و خدا دوسويه است سويي دنيوي و سويي اخروي.

اگر اين حرف درست باشد كه جامعه بوسيله ي كنش هاي دوسويه افراد امكان وجود مي يابد در آن صورت جامعه اي كه از كنش انسان با آفريدگاري توانا پديدار مي شود چگونه خواهد بود؟

انسان با انسان يك جهان اجتماعي مي آفريند اما انسان با خدا چگونه جهاني؟

آيا انسان – خدا ديگر جهان را هم اجتماعي مي كند؟

"شب قدر: رابطه دین و زمان" یادداشتی در وبلاگ خدای من

طنز ایرانی

fekram — Tue, 25 Sep 2007 20:10:18 GMT

طنز ایرانی

چندی پیش به شب شعر طنزی رقته بودم، یکی از شاعران ابتدا شعری خواند و پس از پایان آن گفت شعر دیگری نیز آماده کرده بودم که یکی از شاعران پیش کسوت جمع گفت اگر آنرا نخوانم بهتر است حال می خواستم تا نظر حضار را هم بدانم که بخوانم یا نخوانم؟ حضار رای به خواندن دادن شاعر میانسال گفت این شعر را سال 67 سروده ام و چون بدون غرض است می خوانم. شعر را که خواند معلوم شد در مورد افغان هاست من که به تازگی در یادداشت « دولت در دولت آباد2» در مورد ظلم به افغان ها در ایران نوشته بودم از تهمت ها و الفاظ شاعر واقعن ناراحت شدم با حرص و جوش تا پایان شعرش گوش دادم. بعد از آن نوبت به شاعر مرد جوانی رسید، ابتدا گفت از خانم ها چنانچه ناراحت شوند پیشاپیش معذرت می خواهم، شعر او هم با عنوان «امان از ذات زنها، ناز دخترها» جنجالی شد. هنوز چند بیتی نخوانده بود که در پشت سرم صدای زنی را شنیدم که زیرلب اعتراض می کرد، لحظه ای بعد فریاد زد بس کن اما صدایش به جلو نمی رسید زنان دیگر را دعوت به ترک مراسم کرد اما اعتنایی نکردندو همچنان ساکت نشستند می گفتند عیب است. در نهایت زن که میانسال و چادری بود به همراه دختر نوجوانی که بنظرم فرزندش بود با اعتراض و فریاد جلسه را ترک کرد، وقتی به جلوی سن رسید خطاب به مرد شاعر فریاد زد که مگر تو را همین زن به دنیا نیاورده خجالت نمی کشی؟ منتظر عکس العمل شاعر نماند و رفت. تعجب کردم که چرا زنی میانسال و چادری تنها اعتراض کننده از میان زنها بود و به خصوص چرا دختران جوان با او همراهی نکردند درحالیکه در همان جمع دخترانی را می شناختم که بارها از حقوق زنان سخن گفته بودند.

اتفاقات آن شب باعث شد تا سوالی ذهنم را مشغول کند، حد و مرز طنز تا کجاست؟

کاریکاتور روزنامه دانمارکی، کاریکاتور مانا نیستانی در ایران جمعه، کاریکاتور روزنامه ی آزاد در سال های اصلاحات، کاریکاتوری که باعث دومین دوره توقیف شرق شد، طنزهای نودشبی تلویزیون که گاه تمسخر لهجه های اقوام ایرانی تعبیر میشود و گاه بدآموزی، ممنوعیت ترسیم کاریکاتور روحانیون، اس ام اس ها و جوک هایی که جدی ترین و مهم ترین امور کشوری را به طنز می گیرد، برهم خوردن برنامه های حمید ماهی صفت، طنزنویسی های سیاسی و بسیاری موارد دیگر که طنز را به یکی از چالش برانگیزترین مسائل کشور تبدیل کرده است.

در مشروطیت نشریات طنز جایگاه درخوری در پیشبردش داشتند، در سال های قبل از 76 که به سختی می شد انتقادی از حاکمیت کرد گل آقا با کاریکاتورها و مطالبی در چارچوب طنز براحتی می توانست انتقاداتش راعیان کند در حالیکه شاید انتقادی جدی در رسانه های دیگر که حتی گزندگی کمتری هم داشت جایز نبود، حتی امروزه نیز رادیو در برنامه های طنزش گهگاه رویکردی متفاوت با برنامه های جدی تلویزیون در حمایت از عملکرد و گفته های دولت دارد.

ما در گفتگوهای روزانه امان هم اختلافات و درگیری هایمان را با کشاندن آن به طنز براحتی حل می کنیم، وقتی انتقادی از ما می شود با کشاندن قضیه به طنز و خنده می توانیم از ماجرا طفره برویم.

در جمع های خصوصی امان در مورد موضوعاتی جک تعریف می کنیم که حکم تابو را دارند و یا تمسخر آنها گناهی نابخشودنی است اما طنز مسیر سخن گفتن درمورد همه ی آنها را گشوده است.

برخی گستاخی و گزندگی طنز را ماهیتش می دانند و هرگونه محدوده سازی برایش را نابودی اش می دانند. اختلافاتی در تعریف و چارچوب طنز هست و همان ها که حدی برای همه چیز قایل اند مرزی هم برای طنز تعریف می کنند و چه بسا قانون هم همان کار را بکند.

اما ظرفیت طنز در ایران تا کجاست؟ درگیری ها و چالش هایی که طنز و شوخی همه روزه ایجاد می کند چگونه باید تحلیل شود؟ آیا می توان طنزی داشت که به هیچ کس و هیج جا برنخورد؟ طنز ایرانی چند نفر را می خنداند و چند نفر را می رنجاند؟ طنز همان هست که ما بکار می بریم؟

.؟ .؟ .؟

روشنفکری دینی و جامعه شناسی دین

fekram — Fri, 14 Sep 2007 01:33:18 GMT

روشنفکری دینی و جامعه شناسی دین

سمینار دین و مدرنیته امسال با محوریت موضوع آسیب شناسی روشنفکری دینی برگزار شد، مخالفان و منتقدان روشنفکری دینی به نقد این جریان پرداختند، به گفته ی دبیر سمینار محمدرضا جلایی پور کسی از روشنفکران غیردینی دعوت برگزارکنندگان را برای حضور در این سمینار نپذیرفت، در نتیجه اکثر سخنرانان خود همان روشنفکران دینی بودند که بنا بود نقد و آسیب شناسی شوند و یا کسانی بودند که به این جریان تعلق خاطر دارند. هرچند همان ها هم از کاستی ها و آسیب های روشنفکری دینی گقتند ولی بنظرم بهتر بود بیشتر شنونده این سمینار بودند تا سخنرانانش. با وجود این نکات مورد اشاره ی دو جامعه شناس سمینار سارا شریعتی و حمیدرضا جلایی پور بنظرم مهم ترین و اصلی ترین صحبت های سمینار بود. سارا شریعتی از منظر جامعه شناسی دین و با بهره گیری از نظریه "تمایز باورهای اختیاری و اجباری دورکیم" به عملکرد روشنفکران دینی پرداخت و گفت روشنفکران دینی بعد از انقلاب در باورهای اختیاری و فردی تحول ایجاد کردند ولی در تعلقات و دین اجباری و اجتماعی تاثیرگذار نبودند و مهم ترین چالش آنرا در مواجهه با فرهنگ و مسایل متن مردم دانست. و جلایی پور هم بصورت آشکارتری بازهم از منظر جامعه شناسی دین از غفلت روشنفکری دینی از ابعاد جمعی و اجتماعی دینداری در دهه ی اخیر سخن گفت و معتقد بود که روشنفکران دینی بیشتر به دین حقیقی پرداخته اند و نسبت به دین مردم که دینی هویتی است بی تفاوت بوده اند.

شریعتی و جلایی پور نسبت به بی توجهی به مناسک و اعمال مذهبی و نمودها و سننی که به نام دین در ایران رواج دارد هشدار دادند و نتیجه پرداختن صرف روشنفکران دینی به مباحث کلامی-فلسفی را کاهش تاثیرگذاری این جریان در جامعه دانستند.

علاوه بر خود سمینار در ویژه نامه روزنامه اعتماد ملی هم جامعه شناسان دین، علیرضا شجاعی زند و حسین سراج زاده نیز کم و بیش به نکاتی مشابه گفته های جلایی پور و شریعتی اشاره کرده اند، یک ماه قبل وقتی شجاعی زند در نشست تابستانی انجمن اسلامی دانشگاه تهران در اردبیل در مورد "نقش روشنفکران دینی در عرفی شدن ایران" و تحولات عمیق نوع دینداری مردم ایران سخن می گفت فرصتی شد تا به طور مشخص نظرم را در مورد سودمندی و ارجعیت جامعه شناسی دین بر روشنفکری دینی با توجه به وضعیت فعلی دینداری در ایران با ایشان مطرح کنم، من فکر می کردم که گروه تخصصی جامعه شناسی دین در انجمن جامعه شناسی ایران میتواند زمینه مناسبی برای طرح جامعه شناسی دین در کنار روشنفکری دینی باشد و شناخت بهتری از جامعه ی دینی ایران بدست دهد، دکتر شجاعی زند با اهمیت جامعه شناسی دین در مقطع فعلی موافق بود ولی اهداف صرفا پژوهشی گروه تخصصی جامعه شناسی دین را کاملا متفاوت با اهداف اصلاحی روشنفکری دینی دانست.

هر چند نظرم در مورد اولویت جامعه شناسی دین شاید تا حدودی به خاطر تعلقی باشد که به رشته ام دارم ولی با توجه به شناخت نسبی ای که از دبیر سمینار و همکارانش که اکثرا دانشجویان جامعه شناسی اند دارم فکر می کنم آنها نیز نقش بیشتری برای جامعه شناسی دین قائل اند و چه بسا " دین و مدرنیته 3 " با محوریت جامعه شناسی دین برگزار شود، امیدوارم.